คำสอนนี้เปรียบเสมือนการทำ "บัญชีรายรับ-รายจ่ายทางจิตวิญญาณ" ในชีวิตประจำวัน คนที่หมั่นตรวจสอบตัวเองอยู่เสมอ จะกลายเป็นคนที่มีสติ รู้เท่าทันอารมณ์ใฝ่ต่ำ และสามารถพัฒนาตนเองให้เข้าใกล้ความสมบูรณ์แบบทางจริยธรรมได้ในทุก ๆ วัน
ท่านอิมามมูซา อัล-กาซิม (อ.) กล่าวว่า :
لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِيْ كُلِّ یَوْمٍ، فََإِنْ عَمِلَ حَسَنا إسْتَزَادَ اللّهَ مِنْهُ وَ حَمِدَ اَللَّهَ عَلَيْهِ ،
وَ إنْ عَمِلَ سَیِّئًا اسْتَغْفَرَ اللّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ
"ไม่ใช่พวกเรา (ผู้เจริญรอยตามเราอย่างแท้จริง) ผู้ที่ไม่ตรวจสอบตัวเองในทุกๆ วัน หากเขาพบว่าเขาได้ทำความดี เขาก็จะขอต่ออัลลอฮ์ให้พระองค์ทรงเพิ่มพูนสิ่งนั้นให้มากยิ่งขึ้น และขอบคุณต่ออัลลอฮ์ และหากเขาพบว่าเขาได้ทำความชั่ว เขาก็จะขออภัยโทษต่ออัลลอฮ์และกลับเนื้อกลับตัวต่อพระองค์"
(ตุหะฟุลอุกูล, ฮัรรอนี, หน้า 417)
คำอธิบายฮะดีษ
ฮะดีษบทนี้เน้นย้ำถึงหลักการที่เรียกว่า "มุฮาซะบะฮ์" (الْمُحَاسَبَة - การตรวจสอบตัวเอง) ซึ่งหมายถึงการประเมินการกระทำ ความคิด และเจตนาของตนเองในแต่ละวัน โดยมีประเด็นสำคัญ 3 ส่วนหลัก ดังนี้ :
1. ความสำคัญของการตรวจสอบตนเองเป็นประจำทุกวัน
▪️ ประโยคที่ว่า "ไม่ใช่พวกเรา..." เป็นการเตือนสติอย่างจริงจังจากท่านอิมาม (อ.) ว่า การเป็นผู้ปฏิบัติตาม (ชีอะฮ์) ที่แท้จริงนั้น ไม่ใช่เพียงแค่การกล่าวอ้าง แต่ต้องมีพฤติกรรมที่กระตือรือร้นในการขัดเกลาจิตใจ การตรวจสอบตัวเองในทุกๆ ค่ำคืนก่อนนอนจึงเป็นหน้าที่สำคัญ เพื่อไม่ให้เราใช้ชีวิตไปอย่างเลื่อนลอยจนความผิดสะสมสะสมเพิ่มขึ้น
2. เมื่อพบว่าตนเองทำ "ความดี" (الحَسَنَة)
▪️ หากในวันนั้นเราสามารถทำความดี ปฏิบัติศาสนกิจ หรือช่วยเหลือผู้อื่นได้ ท่านอิมาม (อ.) สอนว่า อย่าหลงตัวเอง (อุญุบ) หรือคิดว่าเป็นเพราะความสามารถของตนเอง
▪️ แต่จงขอบคุณและ "ขอต่ออัลลอฮ์ให้ทรงเพิ่มพูน" เพราะความดีงามทั้งมวลเกิดขึ้นได้ด้วยความโปรดปรานและทางนำจากพระองค์ การขอเพิ่มพูนจะช่วยให้เรามีพลังใจและโอกาสในการทำความดีที่ยิ่งใหญ่ขึ้นในวันต่อ ๆ ไป
3. เมื่อพบว่าตนเองทำ "ความผิดพลาด / ความชั่ว" (السَّيِّئَة)
▪️ มนุษย์ย่อมมีโอกาสพลั้งเผลอทำบาปหรือกระทำความผิดพลาด แต่สิ่งสำคัญคือต้องไม่ละเลยหรือปล่อยผ่าน
▪️ เมื่อรู้ตัวว่าทำผิดในวันนั้น ให้รีบ "ขออภัยโทษ" (อิสติฆฟาร) และ "กลับเนื้อกลับตัว" (เตาบะฮ์) ต่อพระองค์ทันที เพื่อเป็นการลบล้างความผิดก่อนที่มันจะเกาะกุมหัวใจจนกลายเป็นความด้านชา
สรุปบทเรียน
คำสอนนี้เปรียบเสมือนการทำ "บัญชีรายรับ-รายจ่ายทางจิตวิญญาณ" ในชีวิตประจำวัน คนที่หมั่นตรวจสอบตัวเองอยู่เสมอ จะกลายเป็นคนที่มีสติ รู้เท่าทันอารมณ์ใฝ่ต่ำ และสามารถพัฒนาตนเองให้เข้าใกล้ความสมบูรณ์แบบทางจริยธรรมได้ในทุกๆ วัน
ฮะดีษนี้สอนให้เรามี "สติตลอดเวลา" และใช้ชีวิตอย่างผู้มีปัญญา โดยเปลี่ยนการประเมินตนเองให้เป็นกิจวัตรประจำวัน เพื่อให้ตัวเราในวันพรุ่งนี้ ดีกว่าตัวเราในวันนี้เสมอ
บทความ : เชคมูฮัมมัดนาอีม ประดับญาติ
Copyright © 2026 SAHIBZAMAN.NET- สื่อเรียนรู้อิสลามสำหรับอิสระชนคนรุ่นใหม่